Weekoverzicht uitspraken omgevingsrecht

* ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5985: Awb; conclusie AG, derde belanghebbende bij bestuurlijke boete, parlementaire geschiedenis titel 5.4 Awb, rechtspraak, literatuur, positie belanghebbende in strafproces, Unierechtelijk perspectief, Europees mededingingsrecht, besluit weigering / oplegging / ambtshalve boete, procedurele complicaties, belanghebbende mits genomen naar aanleiding verzoek handhaving, kring belanghebbenden afhankelijk van wettelijk kader, rechtspersonen, geheimhouding stukken
* ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:6004: Awb, Wro; bpl, parkeerterrein met 1.070 parkeerplaatsen bij recreatieterrein, aanleg ontsluitingsroute en rotonde, aanleg nieuwe natuur, verkeer, parkeren, representativiteit tellingen onduidelijk, m.e.r.-beoordeling
* ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:6008: Awb, Wabo; omgevingsvergunning, uitbreiden ligboxenstal, plaatsen mestsilo, geen aanhaakplicht Wnb, aanvraag was ingediend, redelijke termijn (Rb Noord-Nederland 19/2353)
* ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5976: Awb, Wabo; herroepen besluit tot handhaving, bijgebouwen, uitbreiden en bewoonbaar maken tuinhuis, vertrouwensbeginsel, gerechtvaardigde verwachting, onjuistheid meetresultaten, niet weten of moeten beseffen dat deze onjuist waren, belangenafweging, mate van overschrijding onduidelijk, opnieuw beslissen op bezwaar, redelijke termijn (Rb Midden-Nederland 22/1458)
* ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5955: Awb, Wabo; omgevingsvergunning beperkte milieutoets vanwege milieueffectrapportage, wijziging van melkveehouderij naar geitenhouderij, GGD-adviezen, gevolgen voor exploitatie kinderopvang niet relevant voor beoordeling noodzaak MER, (Rb Noord-Nederland 22/1393)
* ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5960: Awb, Wabo; omgevingsvergunningen, ten behoeve van verhogen transportcapaciteit hoogspanningsverbinding, gezondheidsrisico’s, bedrijfsvoering pluimveehouderij, aanvraag ziet op onderhoud niet op ophangen nieuwe geleiders, geen mogelijke gevolgen voor magneetveldsterkte, ophangen geleiders vergunningvrij
* ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5957: Awb, Wabo; weigering omgevingsvergunning, uitbreiding bedrijfsverzamelgebouw, binnenplanse afwijkingsbevoegdheid, voorwaarde, onevenredige beperking bereikbaarheid andere bedrijven (Rb Gelderland 22/1185)
* ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:6009: Awb, Wabo; omgevingsvergunning, verwijderen 8 bomen en herplant, verkeersbesluit, redelijke termijn (Rb Zeeland-West-Brabant 22/378)
* ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:6007: Awb, Wro; bpl, parapluplan huisvesting arbeidsmigranten en seizoensarbeiders, verbod kamergewijze verhuur en afwijkingsmogelijkheden, beroep uitzend- en/of detacheringsbureau, huurcontact beëindigd, geen procesbelang, Dienstenrichtlijn, dwingende reden van algemeen belang, goede ruimtelijke ordening, noodzakelijkheid, evenredigheid, indirect onderscheid naar nationaliteit
* ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5994: Awb, Wgh; aanbod aanbrengen geluidwerende voorzieningen, berekeningen geluid, isolatie slaapkamers, geen alternatief mogelijk, gedeeltelijke acceptatie niet mogelijk, aantekening in Kadaster
* ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:6002: Awb, Wabo; omgevingsvergunning, tijdelijk plaatsen 23 cabins, maatschappelijke zorgvoorziening, tijdelijkheid, goede ruimtelijke ordening (Rb Oost-Brabant 21/1780 en 21/1781)
* ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5996: Awb, Wabo; omgevingsvergunning, tijdelijk plaatsen 23 cabins, maatschappelijke zorgvoorziening, geen belanghebbende, overlast niet zodanig dat sprake is van persoonlijk belang, pachter aangrenzend perceel,  gevolgen voor gewassenteelt niet aannemelijk (Rb Oost-Brabant 21/1619, 21/1779 en 21/1782)
# ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5962: Awb, Chw, Wro; provinciaal inpassingsplan, herinrichting bedrijventerrein, benutten vergunde productiecapaciteit, papier- en kartonfabriek, ontsluitingsweg, MER, beoordeling geluidhinder verschillende routes, woon- en leefklimaat, nut en noodzaak, alternatieve locatie, verkeer, mitigerende maatregel, geluidswand, trillinghinder, bebouwingspercentage, zelf in de zaak voorzien
* ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5961: Awb, Wabo; omgevingsvergunning bouwen en afwijken bpl, zes recreatiewoningen, geen verklaring van geen bedenkingen nodig, uitgezonderd, zelfde gronden als in beroep (Rb Noord-Nederland 22/3386)
* ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5959: Awb, Wabo; omgevingsvergunning bouwen en afwijken bpl, woning met inpandige garage, belangenafweging, geen evidente privaatrechtelijke belemmering (Rb Limburg 22/2590)
* ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:6010: Awb, Wabo; omgevingsvergunning afwijken bpl, splitsen woning in drie zelfstandige woningen, nieuwe beroepsgronden in hoger beroep, uitvoeringsregels alleen opgesteld voor studentenhuisvesting, goede ruimtelijke ordening, parkeren (Rb Limburg 22/1898)
* ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5971: Awb, Wabo; herroepen omgevingsvergunning van rechtswege, afwijken van bpl, gebruik opslagloods voor bewoning, geode ruimtelijke ordening, ontbreken buitenruimte (Rb Den Haag 22/5228)
*ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5990: Awb, Wabo; handahving, last onder dwangsom, bewoning hotel door arbeidsmigranten, strijd met bpl, geen maatschappelijke voorziening, geen bijzondere omstandigheden (Rb Rotterdam 22/357)
* ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5963: Awb, Wro; bpl, 11 sociale huurwoningen, woningbehoefte, zachte plancapaciteit,
* ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5992: Awb, Chw, Wro; bpl verbrede reikwijdte, 1.300 woningen, ontsluitingsroute, calamiteitenroute, verkeersveiligheid, waterhuishouding, parkeernorm sociale huurwoningen, akoestisch onderzoek, flexibiliteit plan, flora en fauna, quickscan, extra ontsluitingsweg, verkeerstoename in centrum onwenselijk,
* ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5964: Awb, Wro; bpl, transformatie schoolgebouw tot appartementengebouw, 4 appartementen, 6 grondgebonden woningen, alternatieve locaties, woon- en leefklimaat
* ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5991: Awb, Wabo; omgevingsvergunning, verbouw kantoren en spreek- en onderzoekskamers tot 9 woningen, goede ruimtelijke ordening, beleid “wonen achter wonen”, brandveiligheid (Rb Limburg  22/753)
* ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5995: Awb, Wabo; omgevingsvergunning bouwen en afwijken bpl, verbouw kantoren en spreek- en onderzoekskamers tot 9 woningen, woon- en leefklimaat, woonbeleid, evidente privaatrechtelijke belemmering (Rb Limburg 20/2972, 20/2973, 20/2975, 20/2976, 20/2977, 20/2978, 20/2979, 20/2980, 20/2981, 20/2982, 20/2983, 20/2984, 20/2985 en 20/298)
* ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5965: Awb, Wro; bpl, vervanging bedrijfsgebouw door 10 appartementen, uitleg “bestaand stedelijk gebied”, bezonning, relativiteit
ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5966: Awb, Ow; omgevingsplan, wijziging slachter naar vleeswaren- en conservenfabriek, ETFAL, relativiteit, beoogd vastleggen feitelijke actuele situatie, feitelijk geen volwaardig bedrijf meer, wens omzetting bedrijfswoning naar burgerwoning, onvoldoende rekening gehouden met belangen
*ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5997: Awb, Wro; bpl, 300 woningen, dassenburcht en -populatie, relativiteit, verkeersveiligheid, bouwhoogte, gevolgen natuurnetwerk
* ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5993: Awb, Wro; bpl, woningen, aantal vrijstaande woningen, zorgvuldigheidsbeginsel, omgevingsverordening, behoefte, beleid, parkeren, parkeerkencijfers CROW, parkeerbehoefte niet goed berekend, waterhuishouding, stedenbouwkundige inpassing, tussenuitspraak
* ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5981: Awb, Wegenverkeerswet 1994; intrekking verkeersbesluit, geen verbod motorfietsen in weekend, geluidsonderzoek, onvoldoende onderbouwing dat weren motorfietsen noodzakelijk is voor borgen verkeersveiligheid en reduceren ervaren overlast
* ABRvS 9 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5924: Awb; vovo, verlenging opsporingsvergunning koolwaterstoffen, besluit vernietigd in beroep, verzoek verlenging termijn vergunning, niet binnen grenzen geding (Rb Midden-Nederland 21/4153, 21/4157 en 21/4158)
* ABRvS 9 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5937: Awb, Wabo; vovo, handhaving, last onder dwangsom, invordering € 3.000,000,-, verwijderen zonder omgevingsvergunning geplaatste zonnepanelen, kasdak, spoedeisend belang, schorsing (Rb Limburg 25/1476 en 25/1467)
* Rechtbank Oost-Brabant 9 december 2025, ECLI:NL:RBOBR:2025:8044: Awb, Wabo; vovo en kortsluiten, handhaving, last onder dwangsom, overslag van vloeistoffen, ammonium en sulfaat in bodem, saneren bodem, dwangsombesluit per e-mail, onjuiste bekendmaking, restverontreiniging 500 m3, oppervlakte 1.120 m2, milieubelang
* College van Beroep voor het bedrijfsleven 9 december 2025, ECLI:NL:CBB:2025:644: Awb, Wet dieren; bestuurlijke maatregel, bedrijfssluiting, last onder bestuursdwang, kostenbesluiten, structureel ernstige overtredingen, bedrijfsmatig houden, fokken en verhandelen van gezelschapsdieren, geen toereikende hoeveelheid water van passende kwaliteit, afmetingseisen hondenverblijven, reiniging, grondslag, artikel 5.12 Wet dieren
Rechtbank Overijssel 8 december 2025, ECLI:NL:RBOVE:2025:7064: Awb, Ow; omgevingsvergunning, omgevingsplanactiviteit, kap 70 bomen, geen belanghebbende, zicht zodanig gering dat geen gevolgen van enige betekenis
Rechtbank Overijssel 8 december 2025, ECLI:NL:RBOVE:2025:7065: Awb, Ow: weigeringen omgevingsvergunning, supermarkt,  parkeren, parkeervraag bestaande situatie, parkeervraag nieuwe situatie, motiveringsgebrek, parkeergarage, NEN-normen
* Rechtbank Overijssel 8 december 2025, ECLI:NL:RBOVE:2025:7062: Awb, Wabo; omgevingsvergunning, horecazaak, parkeernormen, gemeentelijk beleid, zelf in de zaak voorzien, redelijke termijn, einduitspraak na tussenuitspraak
* Rechtbank Overijssel 8 december 2025, ECLI:NL:RBOVE:2025:7063: Awb, Wabo; afwijzing verzoek handhaving, geen bouwketen meer, geen kinderdagverblijf, geen procesbelang
* Rechtbank Gelderland 5 december 2025, ECLI:NL:RBGEL:2025:10490, ECLI:NL:RBGEL:2025:10498 en ECLI:NL:RBGEL;2025:4089: Awb, Wnb; beheerplan, nadere effectenanalyse, vrijgestelde vergunningplichtige activiteiten, voortoets, passende beoordeling, mijnbouwactiviteiten, zeekoet, schietactiviteiten, ruimen van explosieven, sonaractiviteiten, kabels- en leidingactiviteit
* Rechtbank Overijssel 5 december 2025, ECLI:NL:RBOVE:2025:6989: Awb, Wabo; omgevingsvergunning eerst fase, milieu en afwijken bpl, mijnbouwinrichting, omgevingsvergunning aanleg distributie- en transportleidingentracé voor zoutwinning, voldoende onderzoek gevolgen waterhuishouding, goede ruimtelijke ordening
* Rechtbank Overijssel 5 december 2025, ECLI:NL:RBOVE:2025:6992: Awb, Wabo; omgevingsvergunning eerst fase, milieu en afwijken bpl, mijnbouwinrichting, omgevingsvergunning aanleg distributie- en transportleidingentracé voor zoutwinning, ontvankelijkheid stichting, vooringenomenheid, aantasting landschap, belangenafweging, natuurvergunning, voldoende onderzoek gevolgen waterhuishouding, ontheffing Wnb
* Rechtbank Midden-Nederland 5 december 2025, ECLI:NL:RBMNE:2025:6505: Awb, Wabo; omgevingsvergunning bouwen, afwijken bpl en milieu, veranderen biogasinstallatie, uitbreiden vergistingscpaciteit, natuurvergunning, aanhaakplicht, PAS-vergunning, lijn uit uitspraak Afdeling 18 december 2024, BBT Afvalbehandeling, ZZS, emissies naar de lucht, 5.6, lid 2, Bor, gelijkwaardige bescherming , geur, beleidsregels, cumulatie niet inzichtelijk gemaakt, ontbreken milieueffectrapport, geen geïntegreerde chemische installatie, m.e.r.-beoordelingsbesluit
* Rechtbank Oost-Brabant 5 december 2025, ECLI:NL:RBOBR:2025:7920: Awb, Wabo; omgevingsvergunning bouwen en afwijken bpl, 39 flexwoningen, bezwaar niet-ontvankelijk, geen belanghebbende, afstand meer dan 100 m, statuten rechtspersoon, doelstelling onvoldoende territoriaal begrensd, natuur, quickscan, bomeneffectanalyse, Natura 2000-gebied, relativiteit
* ABRvS 4 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5898: Awb, Wabo; vovo, omgevingsvergunning afwijken bpl, huisvesting voormalige dak- en thuislozen, welstand, advies commissie ruimtelijke kwaliteit, parkeren (Rb Oost-Brabant 24/2153)
# Rechtbank Noord-Nederland 3 december 2025, ECLI:NL:RBNNE:2025:5015: Awb, Wnb; afwijzing verzoek handhaving, verzoek stilleggen gaswinning Waddenzee, natuurvergunning gas- en zoutwinning, principe hand-aan-de-kraan, voorzorgsbeginsel, na-ijleffectenbodemdaling, juridische “noodremprocedure”, geen geldig gebruiksruimtebesluit, kombergingsgebieden, scenario’s KNMI, zeespiegelstijging, geen advies Auditcommissie, motiveringsbeginsel, zorgvuldigheidsbeginsel, gebreken onvoldoende gerepareerd, redelijke termijn
# Rechtbank Noord-Nederland 3 december 2025, ECLI:NL:RBNNE:2025:4917: Awb, Wabo; omgevingsvergunning milieu, pluimveebedrijf, zes wintergartens aan bestaande vleeskuikenstallen, onvoldoende onderzoek naar ventilatiecapaciteit voor onderdruk, leaflet huisvestingssysteem, invloed oplierbare wanden, gevolgen “Beter Leven keurmerk 1 ster”, fijnstof, geurbelasting, geurbeheersplan
Rechtbank Noord-Nederland 2 december 2025, ECLI:NL:RBNNE:2025:4979: Awb, Ow; vovo, omgevingsvergunning gebiedbeperkingenactiviteit, gebruik maken van stortputten van Rijkswaterstaat, toepassen van baggerspecie, oogmerken waterbeheer, Kaderrichtlijn Water, omgevingswaarde, goede chemische en ecologische toestand, Wezer-arrest, tijdelijke achteruitgang toestand oppervlaktewaterlichaam, functionele of nuttige toepassing, lozingsactiviteit, aanvraag bepalend
* Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden 2 december 2025, ECLI:NL:GHARL:2025:7696: civiel recht, beschadiging elektriciteitskabel, schade onderneming, groen gas uit biomassa, productieverlies (rechtbank Noord-Nederland 180910 en 182748)
* Rechtbank Gelderland 2 december 2025, ECLI:NL:RBGEL:2025:10311: Awb, Meststoffenwet; boetes, fosfaat- en stikstofgehalte dunne fracties, onjuiste opgave, monsters, doortrekken uitkomsten, redelijke termijn
* Rechtbank Noord-Nederland 2 december 2025, ECLI:NL:RBNNE:2025:4875: Awb, Wabo; vovo en kortsluiten, omgevingsvergunning bouwen, afwijken beheersverordening en kappen, basisschool en kinderdagverblijf, participatie, vertrouwensbeginsel, rechtszekerheidsbeginsel, beperkte afwijking
* Rechtbank Overijssel 2 december 2025, ECLI:NL:RBOVE:2025:6912: Awb, Wabo; vovo, handhaving, last onder dwangsom, dwangsom € 500.000,-, financieel belang, geen spoedeisend belang
* Rechtbank Rotterdam 2 december 2025, ECLI:NL:RBROT:2025:14039: Awb, Wabo; weigering omgevingsvergunning, zonnepanelen op dak woning, beschermd stadsgezicht, spreekrecht bij welstandscommissie, welstand
* College van Beroep voor het bedrijfsleven 2 december 2025, ECLI:NL:CBB:2025:653 en ECLI:NL:CBB:2025:654: Awb; geheimhoudingsbeslissing, waardetabellen voor waardebepaling (geruimde) leghennen, notitie uitgangspunten, gevoelige gegevens
* Rechtbank Zeeland-West-Brabant 2 december 2025, ECLI:NL:RBZWB:2025:8492: Awb, Wabo; handhaving, last onder dwangsom, op- en overslagbedrijf containers, geluidsnormen artikel 2.17 Activiteitenbesluit, waarschuwingsbrief, Landelijke Handhavingsstrategie, evenredigheid, bijzondere omstandigheid
Rechtbank Rotterdam 28 november 2025, ECLI:NL:RBROT:2025:14023: Awb, Ow; vovo, omgevingsvergunning, omgevingsplanactiviteit, inrit, apv, limitatief-imperatief, verkeersdruk en verkeersveiligheid, participatie, vooringenomenheid
* Rechtbank Zeeland-West-Brabant 28 november 2025, ECLI:NL:RBZWB:2025:8386: Awb, Wabo; afwijzing verzoek handhaving, recreatieve verhuur, strijd met bpl, geen concreet zicht op legalisatie, vertrouwensbeginsel, toezegging aan eigenaar, prioritering, buiten werkingsgebied huisvestingsverordening, belangenafweging, geen détournement de pouvoir, fair-play beginsel, tussenuitspraak
* Rechtbank Gelderland 28 november 2025, ECLI:NL:RBGEL:2025:10230: Awb, Wabo; omgevingsvergunning afwijken bpl, natuurontwikkeling, gevolgen waterhuishouding en cultuurlandschap
* Rechtbank Gelderland 27 november 2025, ECLI:NL:RBGEL:2025:10137: Awb; afwijzing verzoek handhaving, Besluit emissiearme huisvesting, geuroverlast, varkenshouderij, overschrijding maximale emissiegrenswaarde voor ammoniak, geen concreet zicht op legalisatie, belangenafweging, bijzondere omstandigheden onvoldoende onderbouwd, doel emissiegrenswaarde
* Rechtbank Rotterdam 27 november 2025, ECLI:NL:RBROT:2025:13714: Awb, Wet dieren; boete, dierlijke bijproducten en afgeleide producten, verplichtingen identificatie drijfmest, mogelijke ernstige gevolgen voor volksgezondheid, specifiek interventiebeleid, zware overtreding, verwijtbaarheid, evenredigheid, recidive
Rechtbank Zeeland-West-Brabant 27 november 2025, ECLI:NL:RBZWB:2025:8434: Awb, Ow; weigering omgevingsvergunning, omgevingsplanactiviteit, legalisatie dakkapel, in strijd met eerdere vergunning, welstand, advies Omgevingscommissie, gelijkheidsbeginsel
* Rechtbank Noord-Holland 27 november 2025, ECLI:NL:RBNHO:2025:14036: Awb, Wabo; handhaving, last onder dwangsom, verwijderen overkapping en (bouw)materialen, materialen ten dienste van woonbestemming, onvoldoende gemotiveerd, vertrouwensbeginsel, gelijkheidsbeginsel, evenredigheid, redelijke termijn
* Rechtbank Zeeland-West-Brabant 27 november 2025, ECLI:NL:RBZWB:2025:8440: Awb, Wabo; tijdelijke omgevingsvergunning, proeflokaal met ondergeschikte horeca, verblijfrecreatie, tipitenten, geen belanghebbende, niet-ontvankelijk
* Rechtbank Den Haag 27 november 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:22352: Awb, Wabo; vovo, omgevingsvergunning bouwen en afwijken bpl, gebouw met commerciële ruimte, horeca, kantoor en hotel, welstandsnota, beschermde waarden stadsgezicht, advies Adviescommissie omgevingskwaliteit en cultureel erfgoed, parkeernorm
* Rechtbank Rotterdam 27 november 2025, ECLI:NL:RBROT:2025:13718: Awb, Wet dieren; boete, vervoeren rund niet geschikt voor transport, geen “shipping fever”, ernstige open wond, verklaring toezichthoudend dierenarts
* Rechtbank Rotterdam 27 november 2025, ECLI:NL:RBROT:2025:13716: Awb, Wet dieren; boete, vervoeren schaap niet geschikt voor transport, tussenklauwontsteking, rotte geur, verklaring toezichthoudend dierenarts
* Rechtbank Rotterdam 27 november 2025, ECLI:NL:RBROT:2025:13713: Awb, Wet dieren; boete, vervoermiddel onvoldoende gereinigd en ontsmet, herhaalde overtreding, zelfde wettelijke norm
* Rechtbank Noord-Nederland 26 november 2025, ECLI:NL:RBNNE:2025:4852: civiele rechter, onteigening, vaststellen definitieve eigendomsgrens, goede procesorde
* Rechtbank Den Haag 25 november 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:22227: Awb, Wabo; omgevingsvergunningen dakopbouwen, gebreken niet hersteld, einduitspraak na tussenuitspraak
* Rechtbank Noord-Holland 25 november 2025, ECLI:NL:RBNHO:2025:14079: Awb, Wabo; omgevingsvergunning bouwen, afwijken bpl en wijzigen monument, shortstayhotel met 75 appartementen, belanghebbende, concurrent, hetzelfde marktsegment, stedenbouwkundig programma van eisen, geen woonfunctie maar logies, ondergeschikt, hotelbeleid
* Rechtbank Gelderland 25 november 2025, ECLI:NL:RBGEL:2025:10101: Awb, Wabo; weigering omgevingsvergunning afwijken bpl, verbouwen winkelpand tot 4 wooneenheden, onjuiste berekening parkeerbehoefte, tussenuitspraak
* Rechtbank Den Haag 25 november 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:23045: Awb, Wabo; afwijzing verzoek om handhaving en invordering, voorschriften omgevingsvergunning, houden van meer dan twee paarden, vergunning herroepen, procesbelang, toegangshek, gebruik gemeentegrond
* Gerecht in eerste aanleg van Sint Maarten 24 november 2025, ECLI:NL:OGEAM:2025:123: waarschuwing, onjuiste weergave feiten en omstandigheden tijdens meting, overtreding onvoldoende aannemelijk
Rechtbank Midden-Nederland 21 november 2025, ECLI:NL:RBMNE:2025:6229: Awb, Ow; omgevingsvergunning, renoveren en aanpassen woning, gebruik door beheerder en van drie slaapkamers door wisselende personen voor tijdelijk verblijf, niet één huishouden, gebruik in strijd met omgevingsplan, bopa, in stand laten rechtsgevolgen
Rechtbank Oost-Brabant 21 november 2025, ECLI:NL:RBOBR:2025:7591: Awb, Ow; vovo, omgevingsvergunning, bopa, dakopbouw, ETFAL, omvang afwijking bouwhoogte, woon- en leefklimaat, bezonningsonderzoek, vergelijkbare situaties, geen evidente privaatrechtelijke belemmering
* Rechtbank Midden-Nederland 21 november 2025, ECLI:NL:RBMNE:2025:6237: Awb, Wabo; vovo en kortsluiten, omgevingsvergunning, sloop oude schuren en stallen, realisatie drie vrijstaande woningen en twee woningen in boerderij, beperking bedrijfsvoering, veehouderij, geen strijd met bpl
* College van Beroep voor het bedrijfsleven 20 november 2025, ECLI:NL:CBB:2025:655: Awb; tegemoetkoming pluimveebedrijf, ruiming wegens vogelgriep, start afschrijvingsperiode
* Rechtbank Limburg 20 november 2025, ECLI:NL:RBLIM:2025:11444: Awb, Wabo; afwijzing verzoek handhaving, geur en geluidsoverlast, pizzeria, doelmatige ontgeuringsinstallatie, geurwaarnemingsrapporten, tegenrapport, conclusie niet gedragen door meetresultaten, geluidmeting representatief, rapport geluidsmeting, geen metingen in woning, geen toestemming verleend
* Rechtbank Oost-Brabant 20 november 2025, ECLI:NL:RBOBR:2025:7574: Awb, Wabo; weigering omgevingsvergunning milieu en afwijken bpl, mestverweking voor derden, voorwaarden interim omgevingsverordening, begrip pijpleiding, mobiel leidingensysteem met slangen
* Rechtbank Oost-Brabant 19 november 2025, ECLI:NL:RBOBR:2025:7552: Awb; afwijzing verzoek handhaving, varkenshouderij, uitbreiding zonder natuurvergunning, vernietiging positieve weigering, onzekerheid over Rav-emissiefactoren, overtreding, niet onder overgangsregeling, geen bijzondere omstandigheden, redelijke termijn
* Rechtbank Amsterdam 19 november 2025, ECLI:NL:RBAMS:2025:8796: Awb, Wabo; handhaving, last onder dwangsom, serre, garage en twee overkappingen, belanghebbende bij verzoek handhaving, eigenaar aangrenzend perceel, gelijkheidsbeginsel
Rechtbank Noord-Holland 17 november 2025, ECLI:NL:RBNHO:2025:13987: Awb, Ow; weigering omgevingsvergunning bopa, legaliseren serre, welstand, advies welstanscommissie, ETFAL, voorkomen verdichting in stadshart
* College van Beroep voor het bedrijfsleven 11 november 2025, ECLI:NL:CBB:2025:652: Awb; geheimhoudingsbeslissing, gewasbeschermingsmiddelen, werkzame stof, namen medewerkers, bedrijfsvertrouwelijke gegevens
* Gerecht in eerste aanleg van Sint Maarten 10 november 2025, ECLI:NL:OGEAM:2025:124: vovo, schorsing exploitatievergunning restaurant/bar, geluidsinspectie, omvang en frequentie klachten niet toegelicht in besluit, één waarschuwing, sanctiestructuur, motiveringsgebrek
* Gerecht in eerste aanleg van Sint Maarten 10 november 2025, ECLI:NL:OGEAM:2025:122: Landsverordening ruimtelijke ontwikkelingsplanning; bouwstop, werkzaamheden zonder aanlegvergunning, procesbelang, evenredigheid, gelijkheidsbeginsel
* Rechtbank Oost-Brabant 31 oktober 2025, ECLI:NL:RBOBR:2025:7022: Awb, Wabo; omgevingsvergunning, legalisatie, aanleg betonpaden bij boomkwekerij, vergunningplicht, afbreuk aan aardkundige waarden, motiveringsgebrek
* Rechtbank Gelderland 23 oktober 2025, ECLI:NL:RBGEL:2025:10076: BW; civiel recht, kort geding, buurwoning, nakoming overeenkomst, verwijderen tank, vordering opheffen hinder, wateroverlast, deskundigenrapportages, uiteenlopende oorzaken en oplossingen, nader onderzoek noodzakelijk
* Rechtbank Den Haag 5 september 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:23037: Awb, Wabo; omgevingsvergunning, aanbouw, herroepen in bezwaar, vergunningvrij, wijziging van ondergeschikte aard, advies welstands- en monumentencommissie, geen strijd met cultuurhistorische waarden, geen strijd met bpl
* Rechtbank Den Haag 19 september 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:23042: Awb, Wabo; weigering omgevingsvergunning, vervangen kozijnen, welstand, advies welstands- en monumentencommissie, toetsing aan criteria welstandsnota niet duidelijk, 6:22 Awb, rijksbeschermd stadsgezicht, aanwijzingsbesluit, cultuurhistorische waarden, homogene straatwand, aansluiten bij oorspronkelijke bouwstijl niet bepalend, gelijkheidsbeginsel
* Rechtbank Den Haag 5 september 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:23040: Awb, Wabo; weigering omgevingsvergunning, uitbouw op eerste verdieping en dakterras, langere goot in afwijking van goothoogte bpl, afbreuk aan stedenbouwkundig ensemble onvoldoende onderbouwd, vergelijkbare gevallen, motiveringsgebrek
* Rechtbank Den Haag 3 september 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:22983: BW; civiel recht, gebruik strook grond door particulier, eigendom Hoogheemraadschap, geen sprake van verjaring
* Rechtbank Den Haag 28 augustus 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:23036: Awb, Wabo; weigering omgevingsvergunning, legaliseren aanbouw, strijd met bpl vanwege gebruik als kantoor, onwenselijke verdichting, motiveringsgebrek
* Rechtbank Noord-Nederland 9 juli 2025, ECLI:NL:RBNNE:2025:4851: civiele rechter, onteigening, bepalen onteigeningsgrens, feitelijk inpassing in het veld, descente, tussenuitspraak
* Rechtbank Den Haag 13 juni 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:22736: Awb, Wabo; handhaving, last onder dwangsom, gemeente, lozen stedelijk afvalwater op openbaar vuilwaterriool, overtreder, uitvoering taak op grond van Wm, Drijfmest-criteria, binnen beschikkingsmacht, evenredigheid

¶ = uitspraak waarop de Omgevingswet materieel van toepassing is (dus niet de uitspraken die vallen onder het overgangsrecht)
# = betrokkenheid STAB
= (nog) niet gepubliceerd

Bijzondere overwegingen

* ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:6007: Awb, Wro; bpl, parapluplan huisvesting arbeidsmigranten en seizoensarbeiders, verbod kamergewijze verhuur en afwijkingsmogelijkheden, beroep uitzend- en/of detacheringsbureau, huurcontact beëindigd, geen procesbelang, Dienstenrichtlijn, dwingende reden van algemeen belang, goede ruimtelijke ordening, noodzakelijkheid, evenredigheid, indirect onderscheid naar nationaliteit
8.16. Zoals de Afdeling heeft overwogen in haar uitspraak van 11 juni 2025, ECLI:NL:RVS:2025:2628, onder 11.6, omvat volgens vaste rechtspraak van het Hof het verbod op het maken van onderscheid niet alleen openlijke discriminatie op grond van nationaliteit, maar ook alle verkapte vormen van discriminatie die door toepassing van andere onderscheidingscriteria in feite tot hetzelfde resultaat leiden. Van verboden indirecte discriminatie is in dit geval sprake als de betrokken planregel, hoewel neutraal geformuleerd, in feite hoofdzakelijk mensen met een bepaalde afkomst, nationale en etnische afstamming benadeelt, tenzij die maatregel zijn rechtvaardiging vindt in objectieve factoren die geen verband houden met discriminatie.
8.17. Artikel 5.3.1 van de planregels is, in samenhang gelezen met artikel 1.15 van de planregels, gericht op seizoenarbeiders en maakt een onderscheid tussen seizoenarbeiders en degenen die dat niet zijn. Weliswaar is de term seizoenarbeider neutraal geformuleerd, ongeacht nationaliteit, maar de planregel treft zoals op de zitting besproken en door de raad erkend vooral arbeidsmigranten uit Midden- en Oost-Europa. Deze gevolgtrekking wordt versterkt door de verwijzing naar het toetsingskader “Humane Huisvesting Arbeidsmigranten” voor de toepassing van de afwijkingsbevoegdheid. Aldus treft de planregel in feite hoofdzakelijk mensen met bepaalde nationaliteiten, aangezien seizoenarbeiders in de praktijk hoofdzakelijk uit EU-lidstaten in Midden- en Oost-Europa afkomstig zijn.
De Afdeling is van oordeel dat aldus ten aanzien van seizoenarbeiders sprake is van een indirect onderscheid naar nationaliteit tussen in het bijzonder andere EU-burgers enerzijds en Nederlanders anderzijds. Anders dan de raad is de Afdeling van oordeel dat dit indirecte onderscheid geen rechtvaardiging vindt in objectieve factoren die geen verband houden met discriminatie. Niet in te zien valt immers om welke objectieve, en ruimtelijk relevante, redenen het gerechtvaardigd zou zijn dat kamerverhuur aan bijvoorbeeld een tijdelijk in de agrarische of logistieke sector werkzame burger van een andere EU-lidstaat anders zou zijn dan kamerverhuur aan een tijdelijk in eenzelfde sector werkzame Nederlander. De raad heeft ook ter zitting niet kunnen onderbouwen welke objectieve factoren dit onderscheid zouden rechtvaardigen. Artikel 5.3.1 van de planregels is mede gelet op de verwijzing naar het toetsingskader daarom indirect discriminerend.
Zoals de Afdeling in de uitspraak van 2 augustus 2023, ECLI:NL:RVS:2023:2834, onder 10.4, heeft overwogen kan een (indirect) discriminerende bepaling op zichzelf nooit evenredig zijn. Verder kan de bescherming van de voornoemde ruimtelijke ordeningsbelangen ook worden bereikt zonder dat onderscheid. Artikel 5.3.1 van de planregels gaat daarom verder dan nodig is om het doel dat de raad voor ogen heeft te bereiken. De raad heeft op de zitting erkend dat ook zonder artikel 5.3.1 van de planregels de nagestreefde doelen kunnen worden behaald. Gelet hierop is de Afdeling van oordeel dat artikel 5.3.1 van de planregels in strijd met de vereiste evenredigheid als bedoeld in artikel 15, derde lid, aanhef en onder c, van de Dienstenrichtlijn is vastgesteld.

ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5966: Awb, Ow; omgevingsplan, wijziging slachter naar vleeswaren- en conservenfabriek, ETFAL, relativiteit, beoogd vastleggen feitelijke actuele situatie, feitelijk geen volwaardig bedrijf meer, wens omzetting bedrijfswoning naar burgerwoning, onvoldoende rekening gehouden met belangen
3.1.2. In haar uitspraak van 11 november 2020, ECLI:NL:RVS:2020:2706, heeft de Afdeling onder 10.3 overwogen: “Appellanten kunnen tegen een besluit tot vaststelling van een bestemmingsplan of tegen een ander besluit waarvoor de norm van een goede ruimtelijke ordening geldt, beroepsgronden naar voren brengen die ertoe strekken aan te tonen dat aan belangen gerelateerd aan gebruiksmogelijkheden van hun eigen gronden of bouwwerken te weinig gewicht is toegekend (uitspraak van 19 januari 2011, ECLI:NL:RVS:2011:BP1352 (Elzenbos Brummen)).”
De Afdeling ziet geen aanleiding voor het aanpassen van deze jurisprudentie wanneer, net als in dit geval, de norm van een evenwichtige toedeling van functies aan locaties geldt. Dat betekent dat appellanten tegen een besluit tot wijziging van een omgevingsplan of tegen een ander besluit waarvoor deze norm geldt, beroepsgronden naar voren kunnen brengen die ertoe strekken aan te tonen dat aan belangen gerelateerd aan gebruiksmogelijkheden van hun eigen gronden of bouwwerken te weinig gewicht is toegekend.

* Rechtbank Gelderland 5 december 2025, ECLI:NL:RBGEL:2025:10490, ECLI:NL:RBGEL:2025:10498 en ECLI:NL:RBGEL;2025:4089: Awb, Wnb; beheerplan, nadere effectenanalyse, vrijgestelde vergunningplichtige activiteiten, voortoets, passende beoordeling, mijnbouwactiviteiten, zeekoet, schietactiviteiten, ruimen van explosieven, sonaractiviteiten, kabels- en leidingactiviteit
13. Gelet op wat de rechtbank hiervoor heeft overwogen, is het beroep van de stichtingen gegrond. De minister heeft naar het oordeel van de rechtbank niet de vereiste zekerheid verkregen dat de bestreden vrijgestelde activiteiten, behoudens het onderhoud van kabels en leidingen, de natuurlijke kenmerken van het Friese Front niet aantasten dan wel dat de vrijstellingen niet duidelijk genoeg zijn. Daarom worden de vrijstellingen van deze activiteiten in het beheerplan vernietigd. Omdat met het verweerschrift en de aanvullende memo niet alsnog deze zekerheid en duidelijk is gegeven, ziet de rechtbank geen aanleiding om de rechtsgevolgen van de vrijstellingen van de activiteiten in het beheerplan in stand te laten. Dit betekent dat het beheerplan in zoverre vernietigd wordt. De minister zal wanneer hij alsnog de activiteiten wil vrijstellen van de vergunningplicht uit de Wnb, de vereiste zekerheid moeten verkrijgen dat de activiteiten de natuurlijke kenmerken van het Friese Front niet aantasten en de vrijstellingen duidelijker omschrijven. Gelet hierop ziet de rechtbank geen mogelijkheid de zaak verder finaal te beslechten.
De rechtbank laat wat de stichtingen hebben aangevoerd over de cumulatie van de effecten buiten beschouwing, omdat de vrijstellingen van de verschillende activiteiten worden vernietigd. Mocht de minister alsnog deze activiteiten willen vrijstellen in het beheerplan dan moet de minister deze activiteiten betrekken in een opnieuw op te stellen cumulatietoets. Tevens zal de minister in dat geval moeten onderzoeken welke stoffen bij de platforms worden geloosd en welke cumulatieve effecten dat meebrengt.
De rechtbank zal in deze uitspraak ook niet verder ingaan op hetgeen de stichtingen hebben aangevoerd over mogelijke stikstofdepositie door de vrijgestelde activiteiten. Dit kan indien nodig namelijk aan de orde komen als de minister besluit om wederom de activiteiten vrij te stellen van de vergunningplicht. De rechtbank merkt hierbij wel op dat in het Friese Front geen stikstofgevoelige natuur voorkomt.

# Rechtbank Noord-Nederland 3 december 2025, ECLI:NL:RBNNE:2025:5015: Awb, Wnb; afwijzing verzoek handhaving, verzoek stilleggen gaswinning Waddenzee, natuurvergunning gas- en zoutwinning, principe hand-aan-de-kraan, voorzorgsbeginsel, na-ijleffectenbodemdaling, juridische “noodremprocedure”, geen geldig gebruiksruimtebesluit, kombergingsgebieden, scenario’s KNMI, zeespiegelstijging, geen advies Auditcommissie, motiveringsbeginsel, zorgvuldigheidsbeginsel, gebreken onvoldoende gerepareerd, redelijke termijn
8.2. Met betrekking tot de aard van de in de hiervoor genoemde vergunningvoorschriften vermelde bevoegdheden overweegt de rechtbank het volgende. Naar het oordeel van de rechtbank dienen de voorschriften met betrekking tot het “hand-aan-de-kraan”-principe te worden beschouwd als een rechtstreekse vertaling van het voorzorgsbeginsel dat aan artikel 6 van de Habitatrichtlijn (Hrl) ten grondslag ligt. Dit betekent, meer concreet, dat er voldoende wetenschappelijke zekerheid moet zijn dat door de bodemdaling er geen schade wordt toegebracht aan de Waddenzee. Hieruit volgt dat het bevoegd gezag het project moet stoppen of de effecten ervan moet verminderen als die wetenschappelijke zekerheid navenant ontbreekt.
(…)
9.5. De rechtbank constateert dat er ten tijde van het primaire besluit op 10 februari 2023 geen geldig gebruiksruimtebesluit bestond op basis waarvan zou kunnen worden gemotiveerd dat er geen nadelige gevolgen zouden optreden voor de Waddenzee. De rechtbank constateert ook dat de staatssecretaris de Auditcommissie niet om advies heeft gevraagd noch anderszins heeft onderzocht of de geprognosticeerde zeespiegelstijging door het KNMI zich inderdaad zou voordoen en tot schade aan de Waddenzee zou leiden. Door dit niet te doen, is het primaire besluit tot afwijzing van het verzoek van eiseres door de staatssecretaris in strijd met zorgvuldigheidsbeginsel, als bedoeld in artikel 3:2 van de Algemene wet bestuursrecht (Awb), dat voor de gaswinning nader is ingevuld in de artikelen 3.2 en 3.3 van de vergunning voor de gaswinning, en het motiveringsbeginsel, als bedoeld in artikel 3:46 van de Awb, tot stand gekomen.

Rechtbank Noord-Nederland 2 december 2025, ECLI:NL:RBNNE:2025:4979: Awb, Ow; vovo, omgevingsvergunning gebiedbeperkingenactiviteit, gebruik maken van stortputten van Rijkswaterstaat, toepassen van baggerspecie, oogmerken waterbeheer, Kaderrichtlijn Water, omgevingswaarde, goede chemische en ecologische toestand, Wezer-arrest, tijdelijke achteruitgang toestand oppervlaktewaterlichaam, functionele of nuttige toepassing, lozingsactiviteit, aanvraag bepalend
8.2. Onder de Ow komen de doelstellingen uit de Kaderrichtlijn Water (KRW) aan de orde in het kader van de omgevingsvergunning voor bepaalde wateractiviteiten (vergunningplichtige beperkingengebiedactiviteiten, lozingsactiviteiten, stortingsactiviteiten op zee of wateronttrekkingsactiviteiten). De beoordelingsregels voor de vergunning voor deze activiteiten zijn neergelegd in het Bkl. De doelstellingen uit – het voorheen geldende – artikel 2.1 van de Waterwet zijn daarbij één op één terug te vinden in artikel 8.84, eerste lid, van het Bkl. In dat artikel is bepaald dat een omgevingsvergunning enkel verleend wordt als de activiteit verenigbaar is met de aldaar genoemde belangen. In het tweede lid van artikel 8.84 van het Bkl is daarnaast opgenomen dat bij de beoordeling van de aanvraag rekening wordt gehouden met de waterbeheerprogramma’s, regionale waterprogramma’s, stroomgebiedsbeheerplannen, overstromingsrisicobeheerplannen en het nationale waterprogramma, die betrekking hebben op het betreffende krw-oppervlaktewaterlichaam (een oppervlaktewaterlichaam als bedoeld in de KRW).
Uit vaste jurisprudentie van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (AbRvS)5 volgt dat artikel 6.21 van de Waterwet een limitatieve opsomming kent van weigeringsgronden. Een eventuele weigering van de aangevraagde watervergunning is alleen mogelijk als de aanvraag niet verenigbaar is met de doelstellingen die worden genoemd in artikel 2.1, eerste lid, van de Waterwet.
8.3. Een verschil met de voorheen geldende Waterwet is dat het vereiste van een goede toestand van het oppervlaktewater respectievelijk een goed ecologisch potentieel en goede chemische toestand van het oppervlaktewater onder de Ow expliciet opgenomen is in artikel 8.84, derde lid, van het Bkl. Het verlenen van de omgevingsvergunning mag er op grond van dat artikel – voor zover hier relevant – in ieder geval niet toe leiden dat a) niet wordt voldaan aan de omgevingswaarden, bedoeld in de artikelen 2.10, eerste lid, van het Bkl en 2.11, eerste lid, van het Bkl; b) een goed ecologisch potentieel als bedoeld in artikel 2.12, eerste lid, van het Bkl niet wordt bereikt; en c) een minder strenge doelstelling dan de gestelde omgevingswaarden en het goed ecologisch potentieel als bedoeld in artikel 2.17, tweede lid, aanhef en onder d, van het Bkl niet wordt bereikt. De omgevingswaarden uit artikel 2.10, eerste lid, van het Bkl en artikel 2.11, eerste lid, van het Bkl zien daarbij op het vereiste van een goede chemische en ecologische toestand van het oppervlaktewaterlichaam. Van een goede chemische toestand is sprake als voldaan wordt aan de eisen opgenomen in bijlage III bij het Bkl. Van een goede ecologische toestand is daarnaast sprake als de relevante kwaliteitselementen voldoen aan de definitie van een goede ecologische toestand zoals opgenomen in bijlage V bij de KRW.
8.4. Uit het Wezer-arrest van het HvJ volgt dat lidstaten, behoudens indien een afwijking wordt toegestaan op basis van leden vijf en zeven van artikel 4 van de KRW, hun goedkeuring voor een project moeten weigeren wanneer dat project een achteruitgang van de toestand van een oppervlaktewaterlichaam teweeg kan brengen. In het Wezer-arrest oordeelt het HvJ dat niet iedere verslechtering van de waterkwaliteit een achteruitgang is. Er is pas sprake van een ‘achteruitgang van de toestand’ van een oppervlaktewaterlichaam wanneer de toestand van minstens één van de kwaliteitselementen van bijlage V van de KRW één klasse achteruitgaat, bijvoorbeeld van goed naar matig. Wanneer het kwaliteitselement zich al in de laagste klasse bevindt, is iedere verslechtering een achteruitgang van de toestand.
Uit het arrest van 5 mei 2022 van het HvJ volgt dat de KRW met zich brengt dat een lidstaat verplicht is om ook tijdelijke achteruitgang te vermijden. Uit artikel 4, zesde lid, van de KRW volgt immers alleen de mogelijkheid van tijdelijke afwijking op basis van strikte voorwaarden. Het HvJ oordeelt in dit arrest dat de Uniewetgever een autonome status toekent aan de verplichting om achteruitgang te voorkomen, dat de drempel waarboven er sprake is van niet-nakoming van de verplichting om achteruitgang te voorkomen zo laag mogelijk moet zijn (Wezer-arrest) en dat de Europese beginselen, zoals het voorzorgsbeginsel, het beginsel van preventief handelen en het beginsel dat milieuaantastingen aan de bron moeten worden bestreden, in acht moeten worden genomen.
8.5. De voorzieningenrechter is van oordeel dat niet is gebleken dat de Minister bij het verlenen van de omgevingsvergunning voor een beperkingengebiedactiviteit getoetst heeft aan artikel 8:84, eerste lid, aanhef en onder b, van het Bkl.

Samenvattingen van jurisprudentie op STAB-site
Op de website van STAB wordt recente jurisprudentie ook samengevat.
De volgende uitspraken zijn deze week nieuw geplaatst:
Vz ABRvS 13 november 2025 Verzoek om voorlopige voorziening tegen wijziging omgevingsplan, spoedeisend belang onder Omgevingswet
Rb Oost-Brabant 10 november 2025 Handhaving, door te handelen in afwijking van het mobiliteitsplan gebruikt eiseres het bouwwerk in afwijking (van uitgangspunten) van de daarvoor verleende omgevingsvergunning
Rb Overijssel 7 november 2025 Handhaving, uit de vergunning en de aanvraag die daar deel van uitmaakt blijkt niet dat een maximale productiecapaciteit is vergund

Privacy beleid
STAB hecht aan het naleven van de beginselen uit de AVG. De wijze waarop we met gegevens omgaan, is vastgelegd in een privacyverklaring. Voor onze volledige privacyverklaring kunt u hier terecht.

Privacy Preference Center

Ontdek meer van STAB

Abonneer je nu om meer te lezen en toegang te krijgen tot het volledige archief.

Lees verder